Viêm kết mạc chấm nông là gì? Nguyên nhân và cách điều trị

Viêm kết mạc chấm nông là cụm từ nhiều người sử dụng khi tìm kiếm thông tin về tình trạng mắt đỏ, cộm, chảy nước mắt và xuất hiện các tổn thương dạng chấm trên bề mặt mắt. Trong nhãn khoa, những tổn thương chấm nông ở lớp biểu mô giác mạc thường được gọi là viêm giác mạc chấm nông. Người bệnh cần được khám để xác định vị trí tổn thương và nguyên nhân trước khi sử dụng thuốc. 

1. Viêm kết mạc chấm nông là gì? 

Viêm kết mạc chấm nông là cụm từ rất phổ biến được nhiều người bệnh sử dụng khi tìm kiếm thông tin về các triệu chứng đỏ mắt, cộm rát bề mặt nhãn cầu. Tuy nhiên, trong thực hành nhãn khoa, tình trạng này thường không chỉ xảy ra riêng lẻ tại lớp kết mạc mà còn liên quan trực tiếp đến các tổn thương dạng chấm nông trên lớp biểu mô giác mạc.

Thuật ngữ chuyên môn chính xác hơn thường được bác sĩ sử dụng là viêm giác mạc chấm nông (tiếng Anh là Superficial Punctate Keratitis – SPK). Tình trạng này đặc trưng bởi sự xuất hiện của các tổn thương nhỏ li ti, nông như đốm chấm trên bề mặt lớp biểu mô giác mạc và kết mạc xung quanh.

Người bệnh cũng cần lưu ý rằng tổn thương chấm nông không phải là một bệnh lý độc lập duy nhất. Đây thực chất là một dạng đáp ứng tổn thương hoặc biểu hiện lâm sàng bề mặt mắt gặp trong rất nhiều bệnh cảnh khác nhau, từ hội chứng khô mắt, viêm nhiễm do virus cho đến tác động từ môi trường bên ngoài.

2. Dấu hiệu viêm kết mạc chấm nông

Khi biểu mô bề mặt mắt bị tổn thương dạng chấm nông, các dây thần kinh nhạy cảm tại giác mạc sẽ bị kích thích mạnh mẽ, gây ra nhiều biểu hiện khó chịu như:

• Đỏ mắt: Mắt sung huyết, các tia máu nổi rõ ở lòng trắng.
• Chảy nước mắt: Mắt tiết ra nhiều nước mắt hơn bình thường do phản ứng kích ứng.
• Cộm xốn hoặc cảm giác có dị vật: Người bệnh luôn thấy vướng víu, xốn xát như có hạt bụi hay cát bên trong mắt.
• Sợ ánh sáng (chói mắt): Cảm giác đau rát, khó chịu rõ rệt khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời hoặc ánh sáng từ đèn, màn hình thiết bị điện tử.
• Nhìn mờ nhẹ hoặc giảm thị lực nhẹ: Do bề mặt giác mạc không còn nhẵn mịn làm tán xạ ánh sáng, khiến tầm nhìn bị nhòe tạm thời.
• Khó chịu khi chớp mắt: Sự ma sát giữa mi mắt và các tổn thương chấm nông trên giác mạc khiến mỗi lần chớp mắt đều gây xát rát.

3. Nguyên nhân gây viêm kết mạc chấm nông

Sự xuất hiện của các tổn thương chấm nông trên bề mặt nhãn cầu thường bắt nguồn từ các yếu tố chính như:

• Tác nhân virus: Thường gặp nhất là Adenovirus (gây đỏ mắt, cộm xốn, sợ ánh sáng) hoặc Herpes Simplex và Varicella Zoster. Lưu ý, khi người bệnh nghi ngờ nhiễm Herpes tuyệt đối không tự ý dùng thuốc chứa Corticoid để tránh làm vết thương tiến triển nặng hơn.
• Hội chứng khô mắt: Màng phim nước mắt bị thiếu hụt hoặc bốc hơi quá nhanh khiến bề mặt giác mạc mất đi độ ẩm, các tế bào biểu mô bị khô nhám và bong tróc thành từng đốm chấm nông.
• Viêm bờ mi mạn tính: Sự tắc nghẽn tuyến Meibomius khiến dịch tiết bờ mi bị biến chất, kết hợp với độc tố vi khuẩn khu trú liên tục gây kích ứng và phá hủy hàng rào bảo vệ biểu mô.
• Lạm dụng kính áp tròng: Đeo kính liên tục nhiều giờ sẽ gây thiếu oxy giác mạc, còn khi vệ sinh kính kém làm tăng ma sát và tích tụ vi khuẩn gây viêm bề mặt.
• Tác hại của tia cực tím (UV): Mắt tiếp xúc cường độ cao với ánh nắng, tuyết phản xạ hoặc hồ quang hàn điện mà không đeo kính bảo hộ sẽ bị bỏng quang học, làm tế bào biểu mô bong tróc hàng loạt.
• Độc tính từ thuốc nhỏ mắt: Sử dụng kéo dài các loại thuốc nhỏ mắt chứa chất bảo quản (đặc biệt là Benzalkonium Chloride – BAK) gây nhiễm độc trực tiếp và suy yếu biểu mô.
• Hóa chất và dị vật kích ứng: Khói bụi, xà phòng hoặc hóa chất (axit, kiềm) bắn vào mắt. Xử trí khẩn cấp: Rửa mắt liên tục dưới dòng nước sạch trong ít nhất 20 phút (giữ mắt mở), không dụi mắt và đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
• Biến dạng mi mắt hoặc liệt dây thần kinh VII: Tình trạng hở mi khiến mắt nhắm không kín khi ngủ, làm vùng giác mạc bị lộ ra ngoài khô cằn và hình thành tổn thương chấm nông.

4. Viêm kết mạc chấm nông có nguy hiểm không?

Bản thân tổn thương chấm nông ở bề mặt mắt không phải lúc nào cũng nguy hiểm tính mạng hay gây mất thị lực lập tức, nhưng mức độ ảnh hưởng phụ thuộc rất lớn vào nguyên nhân gốc rễ:

• Trường hợp nhẹ: Nếu tổn thương xuất phát từ tình trạng khô mắt nhẹ, mỏi mắt do màn hình hoặc kích ứng do khói bụi, bệnh thường chỉ gây cảm giác khó chịu tạm thời. Sau khi được nghỉ ngơi, chườm ấm hoặc dùng nước mắt nhân tạo, các nốt chấm nông sẽ nhanh chóng lành lại mà không để lại sẹo.
• Trường hợp nguy cơ cao: Nếu tổn thương chấm nông liên quan đến đeo kính áp tròng sai cách, nhiễm vi khuẩn/virus động lực cao hoặc bỏng hóa chất, nguy cơ biến chứng sẽ gia tăng đáng kể. Nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời, các đốm chấm nông có thể liên kết lại tạo thành ổ loét giác mạc, để lại sẹo đục vĩnh viễn gây giảm thị lực.

5. Bác sĩ chẩn đoán viêm kết mạc chấm nông như thế nào?

Vì các tổn thương chấm nông rất nhỏ và khó quan sát bằng mắt thường, bác sĩ nhãn khoa sẽ thực hiện các bước thăm khám chuyên sâu bao gồm:

• Khai thác bệnh sử: Tìm hiểu về thời gian xuất hiện triệu chứng, thói quen đeo kính áp tròng, tiền sử dùng thuốc nhỏ mắt, môi trường làm việc hoặc các đợt sốt/cảm cúm gần đây.
• Nhuộm Fluorescein: Bác sĩ sẽ nhỏ một lượng dung dịch thuốc nhuộm huỳnh quang vào mắt. Thuốc nhuộm sẽ đọng lại tại những vùng biểu mô giác mạc bị tổn thương hoặc bong tróc, phát ra màu xanh lục dưới ánh sáng đèn coban.
• Khám trên kính sinh hiển vi: Quan sát hình thái, vị trí và mật độ của các chấm nông trên giác mạc, kết mạc, đồng thời đánh giá tình trạng bờ mi và sự ổn định của phim nước mắt.
• Tìm nguyên nhân nền: Đánh giá lượng nước mắt, kiểm tra phản xạ chớp mắt, nhắm kín mi để xác định chính xác yếu tố gây ra bệnh.

6. Điều trị viêm kết mạc chấm nông

Phác đồ điều trị được cá nhân hóa dựa trên nguyên nhân cụ thể nhằm phục hồi hàng rào biểu mô và bảo vệ bề mặt nhãn cầu: 

6.1. Điều trị phụ thuộc nguyên nhân

Không có một loại thuốc nhỏ mắt chung cho mọi trường hợp viêm kết mạc hay tổn thương chấm nông. Dùng sai thuốc không những không chữa khỏi bệnh mà còn làm tổn thương lan rộng. Lúc này, bác sĩ sẽ cần xác định đúng nguyên nhân trước khi đưa ra phác đồ điều trị cụ thể.

6.2. Nếu do viêm kết mạc virus

Viêm kết giác mạc do Adenovirus thường được điều trị hỗ trợ nhằm giảm triệu chứng và hạn chế lây lan:

• Dùng nước mắt nhân tạo theo hướng dẫn để bôi trơn và giảm cộm rát.
• Chườm mát lên mi mắt để giảm khó chịu.
• Rửa tay thường xuyên, không dùng chung khăn mặt, gối hoặc thuốc nhỏ mắt.

Nước mắt nhân tạo có tác dụng bôi trơn bề mặt mắt, không có tác dụng “rửa trôi” hoặc tiêu diệt virus. Triệu chứng do Adenovirus có thể kéo dài vài tuần.

Viêm giác mạc do Herpes Simplex hoặc Varicella Zoster cần phác đồ riêng và có thể phải sử dụng thuốc kháng virus theo chỉ định. Người bệnh không nên áp dụng cách chăm sóc Adenovirus cho mọi trường hợp nhiễm virus.

6.3. Nếu do khô mắt

Xử trí khô mắt tập trung vào phục hồi và duy trì độ ẩm cho màng phim nước mắt:

• Nhỏ nước mắt nhân tạo bôi trơn dạng dung dịch hoặc gel vào ban đêm.
• Kết hợp điều trị nguyên nhân khô mắt nền và sử dụng các biện pháp hỗ trợ bảo vệ bề mặt nhãn cầu.

6.4. Nếu do viêm bờ mi

Kiểm soát viêm bờ mi giúp giảm các tác nhân kích ứng lên lớp biểu mô giác mạc:

• Vệ sinh bờ mi hàng ngày bằng dung dịch chuyên dụng hoặc gạc làm sạch mi mắt.
• Chườm ấm và massage mi mắt để giải phóng các tuyến dầu bị tắc nghẽn.

6.5. Nếu do kính áp tròng

Người bệnh cần tháo kính áp tròng ngay và tạm ngưng sử dụng cho đến khi được bác sĩ cho phép đeo lại. Nếu mắt đau, đỏ, sợ ánh sáng, nhìn mờ hoặc chảy nhiều nước mắt sau khi tháo kính, người bệnh cần đi khám sớm để loại trừ viêm giác mạc do vi sinh vật. Thuốc kháng sinh chỉ được sử dụng khi bác sĩ xác định có nguy cơ hoặc dấu hiệu nhiễm khuẩn. Không tiếp tục sử dụng lại kính, dung dịch ngâm hoặc hộp đựng đã có nguy cơ nhiễm bẩn khi chưa được hướng dẫn xử lý.

6.6. Nếu do tia UV

Trường hợp bỏng quang học do tia UV đòi hỏi các biện pháp xoa dịu tổn thương cấp tính:

• Sử dụng nước mắt nhân tạo bôi trơn kết hợp thuốc giảm đau toàn thân nếu mắt đau nhức nhiều.
• Nghỉ ngơi trong phòng tối, đeo kính râm và tái khám theo dõi quá trình tái tạo biểu mô.

6.7. Thuốc nào không nên tự dùng?

Người bệnh cần tuyệt đối tránh thói quen tự mua thuốc điều trị khi chưa có chỉ định của bác sĩ:

• Thuốc nhỏ mắt chứa Corticoid: Dùng sai thời điểm có thể bộc phát nhiễm trùng nấm/virus, gây loét giác mạc hoặc tăng nhãn áp.
• Thuốc phối hợp không rõ thành phần: Các thuốc này dễ gây ra các phản ứng dị ứng hoặc độc tính trên tế bào biểu mô.
• Thuốc nhỏ mắt quá hạn sử dụng: Không dùng thuốc đã hết hạn hoặc đã vượt quá thời gian sử dụng sau khi mở nắp được ghi trên nhãn. Thời hạn này khác nhau tùy loại thuốc và dạng đóng gói. Thuốc đơn liều thường phải bỏ sau khi sử dụng. 

7. Viêm kết mạc chấm nông có lây không?

Khả năng lây nhiễm của bệnh phụ thuộc hoàn toàn vào tác nhân gây ra tổn thương bề mặt mắt:

• Trường hợp có lây lan: Nếu tổn thương chấm nông xuất phát từ viêm kết mạc do virus (như Adenovirus) hoặc vi khuẩn, bệnh rất dễ lây lan sang người khác thông qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mắt hoặc dùng chung đồ cá nhân.
• Trường hợp không lây: Nếu nguyên nhân là do khô mắt, tác hại của tia UV, độc tính thuốc nhỏ mắt, viêm bờ mi hoặc do đeo kính áp tròng, bệnh hoàn toàn không lây.

8. Cách chăm sóc mắt khi bị viêm kết mạc chấm nông

Để hỗ trợ quá trình phục hồi biểu mô giác mạc và ngăn ngừa biến chứng, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc chăm sóc sau:

• Không dụi mắt: Dụi mắt làm tăng ma sát, khiến các tổn thương chấm nông lan rộng và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập.
• Rửa tay sạch sẽ: Rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi chạm vào vùng mắt hoặc khi nhỏ thuốc.
• Không dùng chung đồ cá nhân: Tránh dùng chung khăn mặt, vỏ gối, chậu rửa hoặc các lọ thuốc nhỏ mắt với người khác.
• Tạm ngưng đeo kính áp tròng: Chuyển sang đeo kính gọng cho đến khi mắt phục hồi hoàn toàn và được bác sĩ cho phép.
• Bảo vệ mắt trước môi trường: Đeo kính râm khi ra ngoài để tránh khói bụi, gió mạnh, nắng gắt và hạn chế làm việc quá lâu trước màn hình máy tính nếu bị khô mắt.
• Tuân thủ phác đồ điều trị: Nhỏ thuốc đúng liều, đúng thời gian và đi tái khám theo đúng hẹn của bác sĩ chuyên khoa.

9. Câu hỏi thường gặp

9.1. Viêm kết mạc chấm nông có phải đau mắt đỏ không?

Không hoàn toàn giống nhau. Đau mắt đỏ thường dùng để chỉ viêm kết mạc, chủ yếu ảnh hưởng đến lớp màng phủ tròng trắng và mặt trong mi mắt. Viêm giác mạc chấm nông ảnh hưởng đến lớp biểu mô giác mạc. Hai tình trạng có thể xuất hiện đồng thời trong viêm kết giác mạc do Adenovirus. 

9.2. Viêm kết mạc chấm nông có liên quan khô mắt không?

Có. Khi màng phim nước mắt không ổn định, bề mặt giác mạc có thể bị khô và xuất hiện các điểm tổn thương biểu mô bắt màu khi nhuộm Fluorescein. Bác sĩ có thể đánh giá màng phim nước mắt, tuyến Meibomius và bề mặt giác mạc để xác định nguyên nhân. 

9.3. Đeo kính áp tròng có gây viêm kết mạc chấm nông không?

Có thể. Đeo kính quá lâu, đeo qua đêm, vệ sinh không đúng cách hoặc sử dụng kính đã quá hạn có thể làm giác mạc thiếu oxy, tăng ma sát và tăng nguy cơ viêm nhiễm. Nếu xuất hiện đau, đỏ, sợ sáng hoặc nhìn mờ, người bệnh cần tháo kính và đi khám sớm. 

Lưu ý: Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa. Khi có biểu hiện cộm xốn, đỏ mắt hay sợ sáng, người bệnh nên đến thăm khám trực tiếp tại các cơ sở y tế chuyên khoa Mắt để được chẩn đoán và điều trị an toàn.

Viêm kết mạc chấm nông là cụm từ dễ bị dùng lẫn với viêm giác mạc chấm nông, tình trạng tổn thương dạng chấm ở lớp biểu mô giác mạc. Nguyên nhân có thể đến từ khô mắt, viêm bờ mi, virus, kính áp tròng, tia cực tím hoặc hóa chất. Khi mắt đau, sợ ánh sáng, nhìn mờ hoặc đỏ kéo dài, người bệnh nên đến cơ sở chuyên khoa mắt để được xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp.