Kết mạc và củng mạc: Vị trí, chức năng, phân biệt

Kết mạc và củng mạc nằm sát nhau nên nhiều người tưởng chúng là một. Khi nhìn vào lòng trắng mắt, bạn chủ yếu thấy củng mạc ở bên dưới, còn phía trên là một lớp màng trong suốt gọi là kết mạc. Hai lớp này có vai trò khác nhau và cũng có thể mắc những bệnh khác nhau. Hiểu cấu tạo cơ bản của mắt sẽ giúp bạn biết khi nào tình trạng đỏ mắt cần được thăm khám. 

1. Kết mạc và củng mạc là gì?

Kết mạc và củng mạc là hai cấu trúc khác nhau nhưng nằm sát nhau ở phần trước của mắt. Hiểu đúng vị trí và chức năng của từng lớp giúp tránh nhầm lẫn khi mắt xuất hiện tình trạng đỏ, đau hoặc kích ứng. 

1.1. Kết mạc là gì?

Kết mạc là lớp màng mỏng, gần như trong suốt, lót mặt trong mí mắt và phủ lên phần lòng trắng ở phía trước nhãn cầu. Lớp màng này dừng lại ở rìa giác mạc. Giác mạc là phần trong suốt nằm trước tròng đen và con ngươi.

Kết mạc giúp bảo vệ bề mặt mắt. Nó cũng tạo ra chất nhầy giúp lớp nước mắt trải đều, nhờ đó mắt bớt khô và mí mắt di chuyển êm hơn khi chớp. Vì kết mạc trong suốt nên màu trắng bạn nhìn thấy không phải màu của kết mạc.

1.2. Củng mạc là gì?

Củng mạc là lớp vỏ màu trắng, chắc và dai bao quanh phần lớn nhãn cầu. Ở phía trước mắt, củng mạc nằm ngay dưới kết mạc và tạo nên phần lớn vùng chúng ta gọi là lòng trắng mắt.

Lớp vỏ này giúp mắt giữ hình dạng, che chở những cấu trúc nằm bên trong và là nơi bám của các cơ giúp mắt liếc nhìn theo nhiều hướng.

2. Bảng phân biệt kết mạc và củng mạc

Kết mạc và củng mạc nằm sát nhau nên thường bị nhầm là cùng một cấu trúc. Bảng dưới đây giúp phân biệt hai lớp dựa trên vị trí, đặc điểm mô, chức năng và những bệnh lý thường gặp.

Lưu ý: Mắt đỏ không có nghĩa chắc chắn kết mạc bị viêm. Mạch máu ở những lớp khác cũng có thể gây đỏ mắt, nên bác sĩ cần khám để xác định vị trí tổn thương. 

3. Bệnh nào thường gặp ở kết mạc và củng mạc?

Kết mạc và củng mạc đều có thể bị viêm, tổn thương hoặc biến đổi cấu trúc, nhưng mức độ ảnh hưởng đến mắt không giống nhau. Một số tình trạng chỉ gây đỏ và khó chịu nhẹ, trong khi những bệnh nằm sâu ở củng mạc có thể gây đau nhiều và đe dọa thị lực.

3.1. Các bệnh thường gặp ở kết mạc

• Viêm kết mạc: Mắt có thể đỏ, ngứa, cộm, chảy nước mắt hoặc có ghèn. Bệnh có thể liên quan đến virus, vi khuẩn, dị ứng hay chất kích thích. Biểu hiện giữa các nguyên nhân không hoàn toàn giống nhau. Nếu mắt đau nhiều, nhạy cảm rõ với ánh sáng hoặc thị lực giảm, bạn cần đi khám vì đó có thể là dấu hiệu của bệnh khác nghiêm trọng hơn.
• Xuất huyết dưới kết mạc: Một mạch máu nhỏ vỡ ra làm xuất hiện mảng đỏ tươi trên lòng trắng. Tình trạng này thường không gây đau hoặc giảm thị lực và có thể tự hết. Nếu mảng đỏ xuất hiện sau chấn thương, tái diễn nhiều lần hoặc đi kèm đau, nhìn mờ, bạn nên được bác sĩ kiểm tra.
• Mộng mỡ và mộng thịt: Mộng mỡ thường trông như một vùng hơi vàng, gồ nhẹ trên kết mạc gần giác mạc. Mộng thịt là mô phát triển từ kết mạc và có thể lan lên giác mạc. Cả hai có thể gây cộm, đỏ hoặc khó chịu. Tiếp xúc lâu ngày với tia UV trong ánh nắng, gió và bụi là những yếu tố liên quan đến mộng thịt. Khi ra nắng, bạn nên đeo kính râm có khả năng chống tia UV để bảo vệ mắt. Nếu mộng thịt phát triển về phía giữa giác mạc, bác sĩ cần đánh giá nguy cơ ảnh hưởng thị lực. 

3.2. Các bệnh thường gặp ở củng mạc

• Viêm thượng củng mạc: Lớp bị viêm nằm giữa kết mạc và củng mạc. Mắt thường đỏ ở một vùng, hơi cộm hoặc đau nhẹ. Thị lực thường không bị ảnh hưởng. Dù vậy, bạn vẫn cần khám nếu đỏ mắt kéo dài hoặc không rõ nguyên nhân.
• Viêm củng mạc: Vùng vỏ trắng chắc của mắt bị viêm. Người bệnh có thể đau sâu trong mắt, đau nhiều hơn khi chạm hoặc liếc mắt, đôi khi nhạy cảm với ánh sáng hay nhìn mờ. Bệnh có thể liên quan đến tình trạng viêm ở những nơi khác trong cơ thể và cần được bác sĩ mắt đánh giá sớm. Một số trường hợp viêm ở phần củng mạc phía sau khiến mắt đau hoặc nhìn mờ dù phía trước không đỏ rõ.
• Rách củng mạc do chấn thương: Đây là tổn thương cấp cứu. Nếu mắt bị va đập mạnh, vật sắc đâm vào hoặc nghi có vết rách, không dụi hay đè lên mắt. Hãy đến cơ sở cấp cứu mắt ngay.

4. Câu hỏi thường gặp

4.1. Lòng trắng mắt là kết mạc hay củng mạc?

Phần màu trắng chủ yếu là củng mạc. Kết mạc là lớp màng gần như trong suốt phủ lên củng mạc ở phía trước mắt, vì vậy bạn vẫn nhìn thấy màu trắng qua lớp màng này.

4.2. Vì sao lòng trắng mắt chuyển đỏ?

Đỏ mắt có thể do mạch máu ở kết mạc hoặc những lớp mô gần củng mạc giãn ra khi bị viêm, kích ứng. Một mạch máu nhỏ vỡ dưới kết mạc cũng có thể tạo mảng đỏ tươi. Chỉ nhìn màu đỏ không đủ để biết chính xác nguyên nhân.

4.3. Có thể tự phân biệt viêm kết mạc và viêm củng mạc không?

Bạn có thể nhận thấy viêm kết mạc thường gây cộm, ngứa hoặc có ghèn, còn viêm củng mạc có thể gây đau sâu và đau nhiều hơn. Tuy nhiên, triệu chứng vẫn có thể chồng lấp với bệnh khác. Nếu đau rõ, sợ ánh sáng hoặc nhìn mờ, hãy đi khám thay vì tự mua thuốc nhỏ mắt.

4.4. Mắt đỏ có nên tự mua thuốc nhỏ mắt không?

Không nên tự mua thuốc chống viêm nhỏ mắt khi chưa biết nguyên nhân đỏ mắt, đặc biệt là thuốc chứa corticoid. Dùng corticoid không đúng cách hoặc kéo dài có thể làm tăng áp lực trong mắt, dẫn đến nguy cơ cườm nước (glaucoma) và tổn thương thị lực. Nếu mắt đang bị nhiễm trùng ở giác mạc, thuốc còn có thể khiến bệnh nặng hơn hoặc làm vết loét khó lành. Khi mắt đau rõ, sợ ánh sáng hoặc nhìn mờ, bạn cần đi khám để được chọn thuốc phù hợp.

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị trực tiếp.

Kết mạc và củng mạc cùng bảo vệ mắt nhưng là hai lớp khác nhau. Kết mạc là màng trong suốt phủ bên ngoài, còn củng mạc tạo nên phần vỏ trắng chắc ở bên dưới. Khi lòng trắng mắt đỏ kèm đau nhiều, sợ ánh sáng hoặc giảm thị lực, bạn nên khám sớm để tìm đúng nguyên nhân.